زندگی و افکار شاملو
به نام خدا
شاملو در روز21 آذر 1304 در تهران متولدشد و در روزاول مرداد 1379 درسن 75 سالگی دربیمارستان ایران مهر تهران درگذشت و درامامزاده طاهر کرج مدفون شد نام شعری او درآغاز صبح بود ( و به این نام او نیما اشاره کرده است ) امّا بعد ها تخّلص بامداد را برگزید . تحصیلات دانشگاهی نیافت امّا با کوشش های فردی در ادبیات فارسی و زبان فرانسه تبّحر یافت . ترحمه های او نیز دل انگیزو زیباست از معدود شاعرانی است که هم در معنا و هم در صورت شعر تغییر ایجاد کرد و به سبکی دست یافت – شعر سپید- که به نام خود به شعر شاملویی معروف است . این شیوه پیروان بسیار یافت امّا کسی به توفیق او دست نیافت و لذا باید گفت که این شیوه ابداعی او ، براو ختم است .
شعر سپید وزن عروضی ندارد ، امّا آهنگ دارد که رمز و رازهای آن مشخّص و مدون نیست و لذا هرکسی نباید بپندارد که آفریده او در این شیوه شعر تلّقی خواهد شد. چنان که بسیاری از آفریده های خود شاملو هم نثر گونه یی بیش نیست . مخصوصا" آثار نخستین اونشان چندانی از شعرندارد و اصلا" نمی توان حدس زد که گوینده آن نثر گونه ها بعداً تبدیل به چنان شاعر بزرگی شود.
شاملو شاعر ی سیاسی واجتماعی بود شعر سیاسی او مانند شعر برخی از معاصران محدود به مسألة خاصی نیست بلکه این قابلیت را دارد که چون شعر حافظ همه زمانی و همه مکانی باشد .شاملو زندگی پریشان و پر مشقّتی داشت و همة عمر او در تنگدستی وزحمت ، در تلاش و مبارزه گذشت اواخر عمر هم بیمار بود و سرانجام یک پای او را بریدند ولذا برصندلی چرخدار حرکت می کرد . او سه بار ازدواج کرد سر انجام در ازدواج سوم با آیدا به آرامش رسید زندگی با آیدا درزندگی او نقطة عطفی است . اسم چند کتاب او به نام آیدا و بسیاری از شعرهای او خطاب به اوست . شاملو مردی بااستعداد های فوق العاده بود و در اکثر زمینه های هنری طبع آزمود . شاملوی محقق کتاب کوچه را که دائره المعارف فرهنگ عامیانه است نوشت . و چند متن را تصحیح کرد که از همه معروف تر دیوان حافظ است او سر دبیر چند مجلة ادبی بود که از همه معروف تر خوشه و کتاب جمعه است . او مترجم آثار متعدّدی بود از جمله غزلهای سلیمان ، گیل گمش ( بازنویسی یک ترجمه ) و او چندین فیلم نامه نوشت و گویندگی کرد . با صدای خوشش در نوارهای متعددی اشعار خود و دیگران از جمله خیام و مولانا و نیما را خواند . از دیگر استعدادهای این مرد نابغه در طنز است در مقالات انتقادی و در چند نوشتة مستقل او این استعداد به خوبی دیده می شود.
شاملو در عالم سیاست همواره مخالف و آشتی ناپذیر بودو در عالم ادب همواره نظریات جنجال برانگیز داشت سخنان او درمورد حافظ و سعدی و مخصوصاً فردوسی غوغایی برانگیخت . در مورد موسیقی هم سخنانی گفته است که مخالفان بسیار یافت .
درهمه این موارد – چه سخنان او رادرست بدانیم و چه غلط – با کوشش های فردی مردی روبرو هستیم که خود با اندیشه و توغّل و زحمت به نظریات نوینی رسیده است و با نگاهی نو به سنّت می نگرد.
زبان شاملو : شاملو هم مانند نیما واخوان از ادامه دهندگان زبان سبک خراسانی است ( و چون آنان عناصری از زبان امروز و عامیانه را نیز به آن افزوده است ) منتها چون شعر او وزن عروضی ندارد بیشتر یاد آور نثر سبک خراسانی مثلاَ تاریخ بیهقی یا نثر موزون است . یک نمونه که هم درشعر شاملو دیده می شود و هم در تاریخ بیهقی ذکر می شود: استفاده از پسوند شباهت «گونه »در بیهقی « خلق گونه » در شاملو « خیال گونه »
خیال گونه درنسیمی کوتاه که به تردید می گذرد « از این گونه مردن »
فکر شاملو : او شاعری سیاسی واجتماعی است اما مانند حافظ زمینه بسیاری از اشعار او جنبة غنایی و تغرلی دارد .اویک شاعر فیلسوف است دربارۀ زندگی ، مرگ ، آزادی ، عشق، درد ، وطن ... اندیشیده و سخنان نابی برزبان رانده است که چنان که اشاره کردم برخی از آن هادربین مردم معروف شده است . حوادث عصر او از قبیل اعدام ها ، مسائل سیاسی ، درگذشت بزرگان وروشنفکران همه وهمه در شعر او انعکاس یافته است و اورا شاعرملّی ایران کرده است. شعرهای او برای ایران ومردم ایران است امّا سخت از این هردو ناراضی است و گلایه دارد.
مرگ من سفری نیست / هجرتی است / از وطنی که دوست نمی داشتم / به خاطر مردمانش
( شبانه ،آیدا : درخت و خنجر وخاطره )
اهمیت این شعرهای سیاسی و اجتماعی او در این است که هرچند به مناسبت واقعه خاصی سروده است امّا قدرت تعمیم در زمان ها و مکان های دیگر هم دارد ( مثل شعر حافظ ) و فقط در قید اشاره به آن حادثۀ خاص نمی ماند( مثل برخی از اشعار اخوان ) مثلاً خوداو درشعری که درباب شعر مرگ نازلی نوشته ، توضیح داده است که جهت گریز از سانسور به جای وارتان از نازلی استفاده کرده است: دو شعر ، نخست مرگ نازلی نام گرفت تا از سدّ سانسور بگذرد ، امّا این عنوان شعر را به تمامی وارتان ها تعمیم داد و از صورت حماسۀ یک مبارز به خصوص درآورد . یکی از موتیف های شعر شامل موتیف رهایی و یلگی است شاید عکس العملی آرمانی در مقابل زندگی سخت و پرتلاشی است که داشته است . در بسیاری از شعرهایش یک فضا ی شبانۀ خنک و رؤیایی را به تصویر می کشد که در آن حّس سبکی و پرواز و رهایی و آسودگی است .
پر پرواز ندارم / امّا / دلی دارم وحسرت دُرنا ها / و به هنگامی که مرغان مهاجر / در دریاچۀ ماهتاب / پارو می کشند /خوشا رها کردن ورفتن / خوابی دیگر / به مردابی دیگر / خوشا ماندابی دیگر / به ساحلی دیگر / به دریائی دیگر !/ خوشا پر کشیدن ، خوشا رهایی / خوشا اگر نه رها زیستن ، مرده به رهائی !
« شبانه ، آیدا ، درخت و خنجر و خاطره ها »
دیگر ازموضو.عات مکّرر شعر او آزادی ، مرگ عشق به انسان و تفکرات او مانیستی ، احترام به زن وعشق است . او نیز چون شاعران بزرگ کهن مدام از قاضیان و زاهدان بد می گوید . به جای نفی صوفیان ( که دیگر درزمانۀ او موضوعیت ندارد ) افکار متافیزیکی را رد می کند . به جای مدح از شاهان زبان به طعن و لعن زور مداران می گشاید . از میان این مضامین متنوع ، ستایش آزادی برجستگی خاصی دارد و این مفهوم واقعاً با جان شاعر عجین شده است و باید اورا مدّاح آزادی خواند، و گویی این آرزوی بر آورده نشدۀ شاعران عهد مشروطیت ، با ناکامی بیشتری ، حسرت او هم هست :
آه اگر آزادی سرودی می خواند / کوچک / کوچک تر حتی / از گلوگاه یکی پرنده / از مرگ ........
هرگز از مرگ نهراسیده ام / اگر چه دستانش از ابتذال شکننده تر بود / هراس من – باری – همه از مردن در سرزمین ست / که مزد گور کن / از بهای آزادی آدمی / افزون باشد.
**
جستن / یافتن / و آن گاه / به اختیار برگزیدن / و از خویشتن خویش / بارویی پی افکندن / اگر مرگ را از این همه ارزشی بیشتر باشد / حاشا حاشا که هرگز از مرگ هراسیده باشم /
